Op de valreep van het nieuwe jaar nam ik mezelf voor in 2026 nu eindelijk eens de boeken uit de kast te halen die ik vanwege hun formaat altijd blijf doorschuiven. Het eerste boek dat ik pakte had ik overigens nog maar net daarvoor voor een paar euro uit de kringloop gehaald en zorgt er direct voor dat alle andere dikke boeken in de kast eigenlijk wel meevallen qua formaat: Wolf Hall van Hilary Mantel: een historische roman rond het Engelse hof van Hendrik VIII en vooral over Thomas Cromwell, de self-made man, zoon van een dronken smid met losse handjes, die opklimt uit de sloppenwijken van Putney naar de machtscentra van Westminster.
Het is verleidelijk Cromwell te zien als de good guy, als een zachtaardige familieman die gezinstragedie op -tragedie voor zijn kiezen krijgt, maar zijn huishouden vol aangenomen en aangewaaide surrogaatkinderen pampert en ervoor zorgt dat voor iedereen een stralende toekomst verzekerd is. Verleidelijk, zeg ik, want het is ook verraderlijk. Cromwell is namelijk de ultieme populist avant la lettre.
Hij spreekt de taal van het volk, is opgeleid op de straten van Engeland, Frankrijk en Italië, leerde er zowel het mes als de macht bedienen, begrijpt het spel van handel en ambacht als geen ander. En hij koestert een diepe minachting voor de aristocratische elite die de overgeërfde macht als een door god gegeven recht beschouwt. Allemaal prima tot dusver, weg met het onaantastbare grootkapitaal.
Maar Cromwell is geen rebel. Verre van. Hij is de vijand van de gevestigde orde die belooft dat establishment te bestrijden terwijl hij zich er meer dan comfortabel in nestelt. Hij verkoopt een 'vertrouw op mij, ik begrijp hoe macht werkelijk functioneert en ik krijg dingen gedaan'. Hij is de technocraat-outsider die het systeem van binnenuit wel eens even gaat repareren, 'drain the swamp!' Degene die retorisch de kant van 'het volk' kiest, maar vooral zijn eigen positie consolideert en er ondertussen stinkend rijk van wordt.
Wat Cromwell ook als geen ander beheerst, is de kunst van het gebruik van informatie als wapen. Hij bepaalt het verhaal, hij regisseert de geruchtenstroom, hij orkestreert de systeemprocessen. Waarheid is niet dat wat gebeurde, maar wat mensen gelóven dat gebeurde. Hij begrijpt dat geschiedenis altijd een construct is, altijd al werd geschreven door de overwinnaar, door degene met de pen in handen. Vertaald naar de huidige tijd: degene die de algoritmes schrijft, de trending topics bepaalt. In de wereld van Thomas Cromwell gaat het er niet om wie er gelijk heeft, maar wiens verhaal het snelst verspreid wordt en de grootste emotionele reactie teweegbrengt.
Dat maakt Wolf Hall niet alleen een historische roman, maar ook een spiegel van onze eigen tijd. De kloof tussen wie waarheid als absoluut ziet en wie het als onderhandelbaar beschouwt is precies wat de hedendaagse cultuurstrijd definieert. Of het nou gaat om religieuze wetgeving, identiteitspolitiek, klimaatwetenschap of de uitslag van verkiezingen. En net als in 1535 is wie gelijk heeft van minder invloed dan wiens bewering het mandaat krijgt werkelijkheid te worden, ook als het dat niet ís.
'Echte Nederlanders' versus nieuwkomers, 'patriotten' versus 'de elite', 'woke' versus 'doe maar gewoon normaal'. Het zijn allemaal variaties op Cromwells in-group/out-group-dynamiek. En net als in Tudor-Engeland is de definitie van wie erbij hoort politiek bepaald en creëert het vijanden waar en wanneer dat maar uitkomt.
Wat knap is aan Mantels schrijven, is dat ze zelf Cromwell op geen enkel moment reduceert tot held of tot schurk. Dat is aan de lezer. Wat we zien, of wat ik in elk geval lees, is een man die buitengewoon intelligent is, loyaal aan zijn vrienden, genereus naar armen zonder er zelf ook maar iets voor op te hoeven geven. Maar ook iemand die dezelfde loyaliteit ombuigt naar een schuld die hij pas int wanneer iemand op zijn knieën gebracht moet worden, tot op het bot vernederd moet zijn. Iemand die leeft in de stellige overtuiging dat het doel de middelen heiligt zelfs wanneer dat uitmondt in een systeem dat uiteindelijk niemand spaart. Dat doel is de verheffing van hemzelf en zijn kring van vertrouwelingen.
Wolf Hall, deel 1 van de trilogie, speelt zich af tussen 1529 en 1535. Vijfhonderd jaar later leven we nog steeds in Cromwells wereld. We hebben alleen andere fluisteraars aan het hof en betere technologie.
Ik heb meteen deel 2 gekocht.